🟦 "बदलाचे संकेत देणारा चित्रपट : जय भिम...."

▪️ डॉ.संजय दाभाडे , पुणे 9823529505 Dr. Sanjay Dabhade

🟥 दैनिक महाराष्ट्र टाइम्स , रविवार , १४ नोव्हेम्बर , २०२१ .....मध्ये प्रकाशितमाझा लेख

🟦 आपली चित्रपट सृष्टी कात टाकतेय का ? हा प्रश्न पडतो ‘ जय भीम ‘ बघतांना. काला व कर्णन सारखे एका पाठोपाठ एक असे काही चित्रपट येताहेत कि खरंच काही प्रमाणात असं म्हणता येईल कि भारतीय चित्रपट सृष्टीत निश्चितपणे काही मुलभूत बदलाचे संकेत मिळत आहेत. जागतिक आकडेवारीत वर्षाला सर्वाधिक चित्रपट देणारी भारतीय चित्रपट सृष्टी असून ह्या चित्रपटांचा जनसामान्यांवर असणारा प्रभाव दुर्लक्षित करण्यासारखा निश्चितच नाही. म्हणूनच ह्या चित्रपट सृष्टीने तीच्या विषय निवडीत व सादरीकरणात कात टाकणं दुर्लक्षित करता येण्यासारखं नाही. परंतु हा बदल प्रामुख्याने देश पातळीवर म्हणजे बॉलीवूड मध्ये घडतोय कि तो विशिष्ट प्रदेशात घडतोय हे पहाणं महत्वाचं आहे.

इथल्या तथाकथित मुख्य प्रवाह समजल्या जाणाऱ्या कला - सीने सृष्टीनं सन्माननीय अपवाद वगळता इथल्या भीषण अश्या जातवास्तवाबाबत आंधळं ,बहिरं नी मुकं राहण्यात धन्यता मानली. म्हणूनच ह्या पार्श्वभूमीवर नागराज मंजुळेच्या फेंडरी व सैराट ने एकूणच चित्रपट सृष्टी अक्षरशः गदगदा हलवून सोडली. सुजाता , अछूत कन्या सारखे काही सन्माननीय अपवाद वगळले तर एकुणात जाती प्रश्नासारखे गंभीर वास्तव इथल्या एकूणच कला क्षेत्राकडून दुर्लक्षित झालें.

आणखी असेही कि जिथं अपवादाने दखल घेतली (उदाहरणार्थ सुजाता चित्रपट) गेली त्यांत केवळ एक बाजू दाखवली गेली ती अन्याय- अत्याचारांची नी त्याबाबत फारतर केवळ उच्चवर्णीयांकडून दाखवल्या जाणाऱ्या सहानुभूतीची नी गांधीवादी प्रतिसादाची....!

अलीकडे प्रदर्शित झालेले आर्टिकल १५ , प्रकाश झा ह्यांचा आरक्षण हे चित्रपट देखील येऊन गेलेत. परंतु जातीय अन्याय , भेदभाव , अत्याचार हे दाखवलं जातं असतांना ते सगळं निमुटपणे सहन करणारेच दलित , आदिवासी दाखवले जातात. अन्यायाचा प्रतिकार नि प्रतिरोध करणारे दलित व आदिवासी मात्र दाखविले जात नाहीत. जात वास्तव , जातीभेद , अस्पृश्यता , अन्याय - अत्याचार हें जसं ह्या भूमीतलं भीषण वास्तव आहें , त्याच बरोबर ह्या सर्व विषमता ,अन्याय - अत्याचारग्रस्तांनी हें निमूटपणे सहन केलं नसून त्याचा सतत प्रतिकार केला, त्याविरोधात त्या- त्या काळात शक्य असलेल्या मार्गानी प्रतिरोध उभा केला हे देखील वास्तवच आहे. चोखोबा सारख्या संतांच्या पासून तर फुले , शाहू ,पेरियार व डॉ. आंबेडकर ह्यांच्या वैचारिक प्रेरणेने अनेकानेक लढे इथं ताकदीनं लढवले जात आहेत. सत्यशोधक , आंबेडकरी , अ ब्राम्हणी , स्त्रीवादी व डाव्या चळवळींनी देखील प्रतिरोध नी समर्थ पर्यायाची मशाल इथं सतत धगधगत ठेवली आहे.

ह्या पार्श्वभूमीवर ‘ जय भीम ‘ चित्रपटाचं वेगळेपण दिसून येतं. ' जय भीम ' मध्ये दाखविलेला राजकन्नु हा आदिवासी तरुण गावातील जमीनदाराच्या घरातील साप पकडण्यासाठी निघतो , जमीनदाराचा प्रतिनिधी त्याला फटफटीवर बसवतो पण बसतांना राजकन्नूचा हात फटफटीवाल्याच्या खांद्यावर अगदी नकळत पडतो. फटफटीवाला राजकन्नूकडे रागानं बघतो .....!

ह्या एका छोट्याश्या दृश्यातून भारत भूमीतलं भीषण सामाजिक वास्तव अधोरेखीत होतं.पण चित्रपट तेवढं मांडून थांबत नाही. पुढं थेट जीवघेणा अत्याचार , अत्याचाराच्या विरुद्धचा संविधानिक चौकटीतील संघर्ष , न्याय मिळवणं नी पुढं सरकत राजकन्नूच्या छोट्याशा मुलीचं खुर्चीवर अत्यंत आत्मविश्वासानं वाचत बसणं हेही हा चित्रपट दाखवतो. इथं उघडं - नागडं सामाजिक वास्तव सामोरं येतं नि इथं उच्च वर्ण वर्ग जातीचं प्रभुत्व दिसतं, पण तें नाकारणारा प्रतिरोध देखील आहे. इथं बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेलं संविधान आहे नी त्याच आधारावर संविधानिक चौकटीत समग्र मुक्ती साठीचा पर्याय सुद्धा मांडला आहे. एकुणात हा चित्रपट इथल्या शोषित कष्टकऱ्यांचं राजकारण नेमकं कसं नी कोणतं हें सामोरं आणतो.

‘जय भीम ‘ , काला , कर्णान ह्या मूळ तमिळ चित्रपटाच्या निमित्ताने एक गोष्ट अधोरेखित होतें कि दक्षीण भारतीय चित्रपट सृष्टीने व विशेषता तमिळ चित्रपटांनी समाजातील जें वास्तव ( जातीभेद , अस्पृश्यता , आदिवासींचं जगणं इत्यादी ) आहे त्यांची दखल घेऊन तें कलेच्या माध्यमातून न डगमगता मांडण्याची भूमिका घेतली आहे व तिथच न थांबता प्रत्यक्षात जमिनीवर घडणारे पुरुषसत्ता - वर्ण -वर्ग जाती च्या प्रभुत्वास व वर्चस्वास आव्हान देणारे प्रतिरोध व संघर्ष देखील त्याचं ताकदीनं तें मांडत आहेत. हे प्रामुख्याने तमिळ चित्रपटां कडूनच का येतंय हा महत्वाचा प्रश्न आहे. ह्या प्रश्नाचं उत्तर आपणाला एकूण द्रविड - तमिळ समाज , तेथील सामाजिक सुधारणेसाठी झालेले संघर्ष , तमिळ भाषिक अस्मिता व त्या प्रभावात राहिलेलं तिथलं सांकृतिक राजकारण व सत्ताकारण ह्यातून मिळतं. पेरियार नायकर ह्यांच्या नेतृत्वाखालील उभी राहिलेली आत्मसन्मानाची चळवळ , जस्टीस पार्टी व ज्याप्रमाणे महात्मा ज्योतीराव फुल्यांच्या नेतृत्वात महाराष्ट्रात उभी राहिली तशीच तिथंही उभी राहिलेली व न ओसरलेली ब्राम्हणेतर चळवळ हि पायाभरणी तमिळ समाजकारणात व राजकारणात झाली. तोच वसा पुढ घेऊन जाणारी द्रविडी चळवळ व राजकारण ज्यात अन्नादुराई , एमजीआर , करुणानिधी ह्या द्रविडी अस्मिता जपणाऱ्या नेतृत्वाचा प्रामुख्याने समावेश होतो. तमिळ राजकारणाचे वैशिष्ट्य असे कि तिथं द्रविडी पक्षाने कॉंग्रेसचा पाडाव केल्यानंतर सातत्याने सत्ता राहिली ती मूळ द्रविडी विचारांच्या पक्षांचीच . द्रविड मुन्नेत्र कळघम असो कि अण्णा द्रविड पक्ष असो , करुणानिधी असोत कि जयललिता असोत , तमिळी राजकारणाचा पिंड प्रामुख्याने पेरियार नायकारांनी उभ्या केलेल्या द्रविडी ,हिंदी व संस्कृत विरोधी, अब्राम्ह्णी व किमान तत्वचिंतनाच्या स्तरावर जाती व्यवस्थेच्या विरोधी राहिला आहे. आणखी महत्वाचा मुद्दा असा कि अण्णादुराई ह्यांच्यापासून , एमजीआर , करुणानिधी ते जयललिता ह्यांच्यापर्यंत सर्व नेतृत्व थेट तमिळ चित्रपट सृष्टीतून पुढं आलेलं आहे. म्हणजे मुद्दा असा कि तमिळ राजकीय नेतृत्व , तमिळ राजकारण नि तमिळ चित्रपट सृष्टीवर द्रविडी , अब्राम्ह्णी व जातविरोधी व आंबेडकरी विचारांचे संस्कार राहत आले आहेत. काला , कर्णन नि आताचा जय भीम हे शोषक वर्ण-जाती व्यवस्थेचे बारकाईने नोंद घेणारे व त्याचवेळी त्याविरुद्ध सशक्त प्रतिकार देखील मांडणारे चित्रपट तामिळनाडू मध्येच का तयार होतात हे लक्षात येते.

आत्मसन्मान हा जय भीम ह्या चित्रपटाचा मूलाधार आहे किंबहुना आत्मसन्मान हा आंबेडकरी विचारांचाच व चळवळीचाच मूलाधार आहे. डॉ. आंबेडकर प्रणीत जातीमिमांसा आत्मसन्मानाच्या लढ्याशीच जोडली गेली आहे. जय भीम मधील इरुला ह्या आदिवासी जमातीचा राजकन्नन हा तरुण त्याच्यावर पोलीस व उच्चजात वर्गा कडून लावल्या गेलेल्या चोरीच्या खोट्या आरोपांचा अत्यंत ठामपणे नी प्राणपणाने विरोध करतो. त्याची पत्नी संगिनी तेवढ्याच निर्धाराने डाव्या चळवळीतील वकिलाची मदत घेत न्यायासाठी झगडते. हैरान झालेल्या पोलिसांकडून तिला जीप मध्ये बसण्याची विनंती केली जाते पण ती ते झिडकारत लहानग्या मुलीला घेऊन पायी चालत निघते. ती सत्तेकडून येणाऱ्या आमिषांना धुडकावून लावते. राजकन्ननचा नि संगीनीचा हा लढा आत्मसन्मानाचा लढा आहे, चित्रपटाचा नायक चंद्रु वकील वाटत असला तरी आत्मसन्मानाचा आंबेडकरी विचार हा चित्रपटातील मुख्य नायक आहे म्हणूनच जय भीम हे चित्रपटाचं नाव सार्थक ठरतं.

ज्या प्रकारे जय भीम चित्रपटात इरुला ह्या आदिवासी जमातीचं व त्या जमातीवर व्यवस्थेने लादलेलं गुन्हेगार जमातीचं लेबल आहे , तसंच आपल्या महाराष्ट्रात व अन्य काही राज्यांत पारधी ह्या जमातीची अवस्था आहे. मी स्वतः देखील गुन्हेगारीचा शिक्का बसवल्या गेलेल्या ह्याच जमातीतून आलेलो असल्याने त्या जमातीच्या वाट्याला येणारे भेदभाव , अन्याय हे वाट्याला आलेले आहेत. आजही ह्या जमातीच्या अनेक तरुणांवर पोलिसांकडून चोरी व दरोड्याचे खोटे गुन्हे दाखल केले जात आहेत व जय भीम मध्ये दाखविल्या प्रमाणे पोलीस कोठडीतील मृत्यूच्या घटना देखील घडत आहेत , कुटुंबांची वाताहत होत आहे. ह्याविरोधात संघटन व संघर्ष सुरु आहेत परंतु ते लढे अधिक जोमानं व ताकदीनं उभी राहणं आवश्यक आहे.

शासनसंस्थेला अजूनही ह्याबाबत जाग आलेली नाही , पण हि मानसं जागी होत आहेत नि त्यांना आदिवासी चळवळ आंबेडकरी विचार व चळवळीच्या वाटेने स्वतःचाच लढा उभा करत राहणं हाच शास्वत पर्याय आहे.

🔳 डॉ.संजय दाभाडे ,

पुणे ,

9823529505

sanjayaadim@gmail.com

अब आदिवासी युवा फेसबुक और टेलीग्राम पर उपलब्ध नीचे दिए गए लिंक पर क्लिक करें और आदिवासी युवाओं के साथ अपडेट रहें

फ़ेसबुक लिंक
https://www.facebook.com/AdiwasiYuvaOfficial

टेलीग्राम लिंक
https://t.me/AdiwasiYuva

ऐसे और पोस्ट देखने के लिए और आदिवासी युवा से जुड़ने के लिए क्लिक करें 👇👇
आदिवासी युवा से जुडने के लिए सभी सदस्य नीचे दिए लिंक पर क्लिक करके तुरंत ही जुड़ें और अपना सदस्य ID कार्ड प्राप्त करे -
https://kutumb.app/aadiwasi-yuva-group?slug=d1e5625e990d&ref=ZO9PO