🎓 ST STUDENTS • HIGHER EDUCATION 2026

आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी
Higher Education Scholarship

PhD Fellowship + विदेश शिक्षणाची संधी

📚 750 Fresh PhD Fellowships

₹37,000 → ₹42,000 / महिना

🌍 20 Overseas Awards

Ministry of Tribal Affairs • Government of India

दहावी किंवा बारावीपर्यंतच आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी शिष्यवृत्ती उपलब्ध असते असा अनेक विद्यार्थ्यांचा गैरसमज आहे. प्रत्यक्षात Graduation, Post Graduation, PhD आणि विदेशातील उच्च शिक्षणासाठीही Scheduled Tribe (ST) विद्यार्थ्यांसाठी केंद्र सरकारच्या स्वतंत्र scholarship आणि fellowship योजना उपलब्ध आहेत.

Ministry of Tribal Affairs कडून Pre-Matric आणि Post-Matric Scholarship व्यतिरिक्त National Fellowship and Scholarship for Higher Education of ST Students तसेच National Overseas Scholarship (NOS) या महत्त्वाच्या योजना राबवल्या जातात.

उच्च शिक्षण घेण्याची इच्छा असलेल्या आदिवासी विद्यार्थ्यांनी या योजनांची माहिती नक्की जाणून घ्यावी. विशेषतः Master's Degree पूर्ण केलेले PhD इच्छुक विद्यार्थी आणि विदेशात Master's, PhD किंवा Post-Doctoral अभ्यासक्रम करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी या योजना मोठी मदत ठरू शकतात.

1. National Fellowship for ST Students म्हणजे काय?

National Fellowship for ST Students ही केंद्र सरकारकडून पूर्णपणे निधी दिली जाणारी Central Sector Scheme आहे. नियमित आणि Full-Time PhD करणाऱ्या पात्र ST विद्यार्थ्यांना संशोधनासाठी आर्थिक मदत देणे हा या योजनेचा प्रमुख उद्देश आहे.

Ministry of Tribal Affairs च्या 2026 मधील अधिकृत National Tribal Fellowship Portal नुसार प्रत्येक वर्षी 750 नवीन ST विद्यार्थ्यांना Fellowship देण्याची तरतूद आहे. विद्यार्थ्यांची निवड Master's Degree मधील गुणांच्या आधारे merit वर केली जाते.

PhD Fellowship मध्ये किती पैसे मिळतात?

PhD कालावधी	Fellowship
पहिली 2 वर्षे	₹37,000 प्रतिमहिना
पुढील 3 वर्षे	₹42,000 प्रतिमहिना

Fellowship सोबत पात्र विद्यार्थ्यांना नियमांनुसार Contingency आणि HRA Allowance देखील उपलब्ध असू शकतो. Fellowship चा एकूण कालावधी आणि इतर अटी scheme guidelines नुसार लागू होतात.

कोणाला प्राधान्य दिले जाते?

Ministry च्या सध्याच्या माहितीनुसार Fellowship slots देताना काही category मधील विद्यार्थ्यांना प्राधान्य देण्याची तरतूद आहे.

Priority Categories:

महिला ST विद्यार्थी
Divyangjan विद्यार्थी
PVTG विद्यार्थ्यांना प्राधान्य
IIT / IIM / IISER संबंधित पात्र applicants

कोणत्या संस्थांमध्ये PhD करता येते?

Fellowship साठी UGC Act अंतर्गत पात्र Universities, Government-funded institutions आणि Institutes of National Importance यांसारख्या मान्यताप्राप्त संस्थांमध्ये नियमित Full-Time PhD करणे आवश्यक असते.

त्यामुळे कोणत्याही private किंवा unrecognized institution मध्ये प्रवेश घेतला म्हणून ही Fellowship आपोआप लागू होत नाही. प्रवेश घेण्याआधी संस्था scheme अंतर्गत पात्र आहे का हे अधिकृत portal वर तपासणे आवश्यक आहे.

2. National Overseas Scholarship म्हणजे काय?

भारताबाहेरील विद्यापीठात उच्च शिक्षण घेण्याची इच्छा असलेल्या Scheduled Tribe विद्यार्थ्यांसाठी National Overseas Scholarship (NOS) ही अत्यंत महत्त्वाची Central Sector Scheme आहे.

या योजनेअंतर्गत निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांना विदेशात Master's Degree, PhD आणि Post-Doctoral अभ्यासक्रमासाठी आर्थिक मदत केली जाते.

दरवर्षी किती विद्यार्थ्यांची निवड होते?

Ministry of Tribal Affairs च्या सध्याच्या National Overseas Scholarship Portal नुसार दरवर्षी 20 नवीन awards उपलब्ध आहेत.

20 Awards चे विभाजन:

🎓 Scheduled Tribe विद्यार्थ्यांसाठी – 17 Awards

🌿 Particularly Vulnerable Tribal Groups (PVTG) विद्यार्थ्यांसाठी – 3 Awards

NOS साठी उत्पन्न मर्यादा

National Overseas Scholarship Portal वर दिलेल्या सध्याच्या माहितीनुसार विद्यार्थ्याच्या पालकांचे किंवा कुटुंबाचे सर्व स्रोतांमधील वार्षिक उत्पन्न ₹6 लाखांपेक्षा जास्त नसावे.

मात्र अंतिम eligibility मध्ये age, educational qualification, course, foreign university आणि इतर नियम लागू होऊ शकतात. त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी त्या वर्षाच्या पूर्ण guidelines वाचणे आवश्यक आहे.

विदेश शिक्षणासाठी कोणते खर्च मिळू शकतात?

NOS मध्ये फक्त university fee चाच विचार केला जात नाही. निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांना नियमांनुसार विदेशातील शिक्षणासाठी विविध प्रकारची आर्थिक मदत उपलब्ध आहे.

Tuition Fee
Annual Maintenance Allowance
Contingency Charges
Visa Fee
Medical Insurance
Air Journey Cost
Incidental Journey Expenses
लागू असल्यास Poll Tax

Maintenance Allowance किती आहे?

Ministry च्या सध्याच्या NOS Portal वर उपलब्ध माहितीनुसार scholarship मध्ये USD 15,400 Annual Maintenance Allowance आणि USD 1,532 Contingency Charges ची तरतूद नमूद आहे.

याशिवाय tuition fee आणि इतर पात्र खर्च स्वतंत्र नियमांनुसार scholarship मध्ये समाविष्ट होऊ शकतात.

2026-27 साठी महत्त्वाचा Update

महत्त्वाचे:

National Overseas Scholarship for ST Candidates 2026-27 साठी अर्जाची अंतिम तारीख वाढवून 31 July 2026, 5:30 PM करण्यात आली होती.

म्हणजे 2026-27 ची application window आता समाप्त झालेली आहे. त्यामुळे पुढील cycle साठी Ministry of Tribal Affairs च्या अधिकृत National Overseas Scholarship Portal वर notification येण्याची वाट पाहावी.

NOS अर्जासाठी DigiLocker महत्त्वाचे का?

National Overseas Scholarship च्या application process मध्ये DigiLocker integration वापरले जाते. उपलब्ध instruction manual नुसार applicant ने DigiLocker registration करून आवश्यक documents तेथे upload करणे आवश्यक असू शकते.

Application करताना DOB proof, photograph, ST/PVTG documents, academic records आणि इतर आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवावी.

दोन्ही योजनांमध्ये फरक काय?

योजना	मुख्य उपयोग
National Fellowship	भारतातील पात्र संस्थेत Full-Time PhD
National Overseas Scholarship	विदेशात Master's, PhD किंवा Post-Doctoral Study

FAQ

1. ST विद्यार्थ्याला PhD साठी Fellowship मिळू शकते का?

होय. पात्र विद्यार्थ्यांसाठी National Fellowship अंतर्गत 750 fresh fellowship slots दरवर्षी उपलब्ध आहेत.

2. Fellowship किती आहे?

सध्याच्या portal माहितीनुसार PhD साठी पहिली दोन वर्षे ₹37,000 आणि पुढील तीन वर्षे ₹42,000 प्रतिमहिना Fellowship आहे.

3. विदेश शिक्षणासाठी किती awards आहेत?

National Overseas Scholarship मध्ये दरवर्षी 20 fresh awards आहेत, त्यापैकी 17 ST आणि 3 PVTG विद्यार्थ्यांसाठी आहेत.

4. NOS income limit किती आहे?

सध्याच्या अधिकृत portal नुसार parental/family annual income ₹6 लाखांपेक्षा जास्त नसावे.

सावधान:
Scholarship किंवा Fellowship मंजूर करून देतो म्हणून अनधिकृत व्यक्तीला पैसे देऊ नका. OTP, UPI PIN, ATM PIN किंवा Banking Password कोणालाही देऊ नका. अर्जासाठी फक्त Ministry of Tribal Affairs चे अधिकृत portal वापरा.

निष्कर्ष

अनुसूचित जमातीच्या विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाचे दरवाजे Post-Matric Scholarship नंतर बंद होत नाहीत. Master's पूर्ण केल्यानंतर संशोधन करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी National Fellowship तर विदेशात उच्च शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी National Overseas Scholarship सारख्या मोठ्या संधी उपलब्ध आहेत.

विद्यार्थ्यांनी Graduation आणि Post Graduation पासूनच marksheets, ST certificate, Aadhaar, income certificate आणि इतर शैक्षणिक कागदपत्रे व्यवस्थित ठेवावीत. योग्य वेळी अधिकृत notification तपासल्यास अशा महत्त्वाच्या scholarship संधी चुकण्याची शक्यता कमी होते.

अधिकृत माहितीचे स्रोत:
Ministry of Tribal Affairs – Scholarship Division
National Tribal Fellowship Portal
National Overseas Scholarship Portal
Government of India

Disclaimer: आदिवासी युवा ही भारत सरकार किंवा कोणत्याही सरकारी विभागाची अधिकृत वेबसाइट नाही. हा लेख माहितीपर उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. Scholarship/Fellowship चे अंतिम eligibility rules, amount, dates आणि documents संबंधित अधिकृत notification मधून तपासा.