🌿 PM VAN DHAN YOJANA • 2026

प्रधानमंत्री वन धन योजना

जंगलातील उत्पादन → प्रक्रिया → पॅकिंग → व्यवसाय

🍯 मध

🌼 महुआ

🌿 वनउत्पादन

💼 स्वयंरोजगार

Ministry of Tribal Affairs • TRIFED • Government of India

जंगल आणि वनउत्पादनांवर उपजीविका करणाऱ्या आदिवासी कुटुंबांसाठी प्रधानमंत्री वन धन योजना – Pradhan Mantri Van Dhan Yojana (PMVDY) ही अत्यंत महत्त्वाची रोजगार आणि उद्योजकता योजना आहे. जंगलातून मिळणारा कच्चा माल कमी किमतीत विकण्याऐवजी त्यावर प्रक्रिया, साफसफाई, grading, packaging आणि branding करून जास्त मूल्य मिळवणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.

Ministry of Tribal Affairs आणि TRIFED – Tribal Cooperative Marketing Development Federation of India यांच्या माध्यमातून ही योजना राबवली जाते. Van Dhan Scheme ची सुरुवात 14 एप्रिल 2018 रोजी करण्यात आली.

वनउत्पादन गोळा करणाऱ्या आदिवासी नागरिकांना केवळ मजूर किंवा raw material seller म्हणून न ठेवता त्यांना उद्योजक बनवणे हा Van Dhan कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा हेतू आहे.

Van Dhan Yojana कशी काम करते?

जंगलातून महुआ, मध, चिंच, हिरडा, बेहडा, गोंद, आवळा, नीम बिया आणि इतर Minor Forest Produce गोळा केले जाते. हा कच्चा माल तसाच विकल्यास त्याची किंमत तुलनेने कमी मिळू शकते.

Van Dhan Vikas Kendra मध्ये अशा उत्पादनांची sorting, grading, processing, packaging, branding आणि marketing करण्यात मदत केली जाते. त्यामुळे तयार उत्पादनाचे मूल्य वाढवण्याची संधी मिळते.

उदाहरण:

जंगलातून मध गोळा केला → त्याची स्वच्छता व processing केली → bottle मध्ये भरला → label आणि branding केली → बाजारात तयार उत्पादन म्हणून विक्री केली.

अशा value addition मुळे कच्चा माल थेट विकण्यापेक्षा अधिक उत्पन्न मिळण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.

Van Dhan Vikas Kendra म्हणजे काय?

Van Dhan कार्यक्रमामध्ये आदिवासी वनउत्पादन गोळा करणारे नागरिक Self Help Groups च्या माध्यमातून एकत्र येतात.

TRIFED च्या सध्याच्या अधिकृत माहितीनुसार एका Van Dhan Vikas Kendra Cluster मध्ये साधारण 15 SHG असतात आणि प्रत्येक SHG मध्ये जास्तीत जास्त 20 forest produce gatherers किंवा artisans असू शकतात.

अशा प्रकारे एका VDVK Cluster मध्ये साधारण 300 beneficiaries असू शकतात.

केंद्र सरकारकडून किती निधी?

TRIFED च्या अधिकृत PMVDY माहितीनुसार 300 सदस्यांच्या Van Dhan Vikas Kendra Cluster साठी ₹15 लाखांपर्यंत Central Government funding दिली जाऊ शकते.

या निधीचा उद्देश प्रत्येक व्यक्तीला ₹15 लाख देणे नाही. हा Cluster level वर training, equipment आणि enterprise development सारख्या कामांसाठी असतो.

गैरसमज टाळा:
“Van Dhan Yojana मध्ये प्रत्येक आदिवासी व्यक्तीला ₹15 लाख मिळतात” ही माहिती चुकीची आहे. ₹15 लाखाचा संदर्भ साधारण 300 सदस्यांच्या Van Dhan Kendra Cluster साठीच्या सरकारी सहाय्याशी आहे.

कोणती वनउत्पादने वापरली जाऊ शकतात?

महुआ फुले आणि महुआ बिया
मध
चिंच
हिरडा
बेहडा
आवळा
गोंद / Gum
नीम बिया
लाख
जांभूळ बिया
औषधी वनस्पती
इतर स्थानिक Minor Forest Produce

महाराष्ट्रात Van Dhan योजना

TRIFED च्या सध्याच्या Maharashtra State implementation page नुसार महाराष्ट्रात Van Dhan कार्यक्रम मोठ्या प्रमाणावर राबवला जात आहे.

महाराष्ट्र	TRIFED नोंद
Forest Gatherers	79,350
Van Dhan SHGs	3,960
VDVK Clusters	264
Districts	19

TRIFED page वर महाराष्ट्रासाठी funding figure ₹3,960 lakh अशी नोंद आहे, म्हणजे सुमारे ₹39.60 कोटी.

नाशिकमध्येही Van Dhan Kendras आहेत का?

होय. TRIFED च्या अधिकृत Van Dhan Kendra list मध्ये नाशिक जिल्ह्यातील सुरगाणा आणि कळवण परिसरातील Van Dhan Kendras ची नोंद आहे.

उपलब्ध नोंदीमध्ये Rangatvihir, Surgana येथील Mauli Krupa Van Dhan Kendra तसेच Kalwan परिसरातील Van Dhan Kendra मध्ये महुआ, मध, चिंच, नीम बिया, लाख आणि गोंद यांसारख्या forest produce चा उल्लेख आहे.

Van Dhan मध्ये Training कशासाठी?

वनउत्पादन जमा करणे ही पहिली पायरी आहे. उत्पादनाचे मूल्य वाढवण्यासाठी processing आणि business knowledge आवश्यक असते.

Sorting आणि Grading
Processing
Equipment वापरण्याचे Training
Packaging
Branding
Enterprise Management
Business Planning
Buyer आणि Market शोधणे
Storage आणि Transportation

योजनेत सहभागी व्हायचे असल्यास काय करावे?

Van Dhan ही सामान्य individual online cash-benefit scheme नाही. ती SHG आणि tribal enterprise model वर आधारित आहे.

आपल्या परिसरात Van Dhan Vikas Kendra कार्यरत आहे का हे आदिवासी विकास विभाग, ग्रामपंचायत, संबंधित SHG, जिल्हा प्रशासन किंवा TRIFED कडून तपासता येते.

वनउत्पादन गोळा करणाऱ्या आदिवासी महिला आणि पुरुषांनी स्थानिक Self Help Group किंवा Van Dhan group शी संपर्क करून membership, training आणि उपलब्ध activity बद्दल माहिती घ्यावी.

FAQ

1. Van Dhan Yojana म्हणजे loan योजना आहे का?

नाही. ही मुख्यतः forest produce value addition, tribal enterprise आणि livelihood development programme आहे.

2. प्रत्येक व्यक्तीला ₹15 लाख मिळतात का?

नाही. ₹15 लाख funding चा संदर्भ साधारण 300 सदस्यांच्या VDVK Cluster साठी आहे.

3. महिलांना सहभागी होता येते का?

होय. Minor Forest Produce collection आणि SHG-based enterprise मध्ये आदिवासी महिलांचा मोठा सहभाग असू शकतो.

4. महाराष्ट्रात योजना चालू आहे का?

होय. TRIFED च्या सध्याच्या नोंदीनुसार महाराष्ट्रात 264 VDVK Clusters आणि 79,350 gatherers नोंदलेले आहेत.

सावधान:
“Van Dhan Yojana मधून वैयक्तिक ₹15 लाख मिळवून देतो” असे सांगून पैसे मागणाऱ्या अनधिकृत व्यक्तीवर विश्वास ठेवू नका. योजनेची माहिती TRIFED किंवा संबंधित सरकारी आदिवासी विकास कार्यालयातूनच तपासा.

निष्कर्ष

प्रधानमंत्री वन धन योजना ही जंगलातील संसाधनांवर आधारित आदिवासी उपजीविकेला अधिक फायदेशीर व्यवसायामध्ये बदलण्याचा प्रयत्न आहे. महुआ, मध, चिंच, हिरडा, बेहडा आणि इतर forest produce कच्च्या स्वरूपात कमी किमतीत विकण्याऐवजी त्यावर processing, packaging आणि branding करून बाजारात विक्री करण्याची संधी या योजनेतून निर्माण होते.

विशेषतः वनक्षेत्रातील आदिवासी युवक, महिला आणि Self Help Groups यांनी आपल्या परिसरातील Van Dhan Vikas Kendra ची माहिती तपासावी. योग्य training आणि market linkage मिळाल्यास स्थानिक वनउत्पादनातून टिकाऊ स्वयंरोजगार निर्माण होऊ शकतो.

अधिकृत माहितीचे स्रोत:
TRIFED – Ministry of Tribal Affairs, Government of India
Pradhan Mantri Van Dhan Yojana
TRIFED Maharashtra State Implementation Status

Disclaimer: आदिवासी युवा ही भारत सरकार, महाराष्ट्र शासन किंवा TRIFED ची अधिकृत वेबसाइट नाही. हा लेख माहितीपर उद्देशाने तयार करण्यात आला आहे. अंतिम पात्रता, funding आणि participation process संबंधित अधिकृत कार्यालयातून तपासा.