🟦🟥 ' जय भीम ' एक चित्रपट नसून तो एक सांस्कृतिक प्रतिरोध व स्त्री-शुद्रातिशुद्र - आदिवासी व शोषित समूहाचं मूलगामी राजकारण आहे...

 By आदिवासी युवा

🟦🟥 ' जय भीम ' एक चित्रपट नसून तो एक सांस्कृतिक प्रतिरोध व स्त्री-शुद्रातिशुद्र - आदिवासी व शोषित समूहाचं मूलगामी राजकारण आहे..... 

▪️ डॉ. संजय दाभाडे (Sanjay Dabhade) , पुणें , 9823529505

▪️ सोमवार , ८  नोव्हेम्बर २०२१..... 

' जय भीम '  चित्रपट . त्यात दाखविलेला राजकन्नु हा आदिवासी तरुण गावातील जमीनदाराच्या घरातील साप पकडण्यासाठी निघतो , जमीनदाराचा  प्रतिनिधी त्याला फटफटीवर बसवतो पण बसतांना राजकन्नूचा हात फटफटीवाल्याच्या खांद्यावर अगदी नकळत पडतो....फटफटीवाला राजकन्नूकडे रागानं बघतो .....!

ह्या एका छोट्याश्या दृश्यातून ह्या भारत भूमीतलं भीषण वास्तव अधोरेखीत होतं.

पण चित्रपट तेवढं मांडून थांबत नाही.

पुढं थेट जीवघेणा अत्याचार , अत्याचाराच्या विरुद्धचा संविधानिक चौकटीतील संघर्ष नी पुढं सरकत राजकन्नूच्या छोट्याशा मुलीचं खुर्चीवर अत्यंत आत्मविश्वासानं पुस्तकं वाचत बसणं .... 

हेही दाखवतो. 

इथं उघडं - नागडं सामाजिक वास्तव सामोरं येतं.

इथं प्रभुत्व आहे नी तें नाकारणारा प्रतिरोध आहे.

इथं संविधान आहे.

इथं समग्र मुक्तीसाठीचा पर्याय सुद्धा मांडला आहे.

एकुणात हा चित्रपट इथल्या शोषित कष्टकऱ्यांचं राजकारण नेमकं कसं नी कोणतं हें सामोरं आणतो. .....

जय भीम चित्रपटाच्या निमित्ताने एक गोष्ट अधोरेखित होतें कि दक्षीण भारतीय चित्रपट सृष्टीने समाजातील जें वास्तव ( जातीभेद , अस्पृश्यता , आदिवासींचं जगणं इत्यादी ) आहे त्यांची दखल घेऊन तें कलेच्या माध्यमातून न डगमगता मांडण्याची भूमिका  घेतली आहे.

आणखी महत्वाचं असं कि केवळ अन्याय - अत्याचार समोर आणून तें थांबत नाहीत तर प्रत्यक्षात जमिनीवर घडणारे पुरुषसत्ताक - वर्ण -वर्ग जाती च्या  प्रभुत्वास व वर्चस्वास आव्हान देणारे प्रतिरोध व संघर्ष देखील त्याचं ताकदीनं तें मांडतात.

त्याउलट मराठी व हिंदी चित्रपट सृष्टीनं इथल्या समाजवास्तवाच्या बाबत आंधळं ,बहिरं नी मुकं राहण्यात धन्यता मानली. म्हणूनच ह्या पार्श्वभूमीवर नागराज मंजुळेच्या

' सैराट ' ने एकूणच चित्रपट सृष्टी अक्षरशः गदगदा हलवून सोडली.

 इथल्या कला - सीने सृष्टीनं विशेषतः इथल्या भीषण अश्या जातवास्तवाकडे जाणीवपूर्वक कानाडोळा केला. सुजाता , अछूत सारखे काही सन्माननीय अपवाद वगळले तर एकुणात जाती प्रश्नासारखे गंभीर वास्तव इथल्या एकूणच कला क्षेत्राकडून दुर्लक्षित झालें.

आणखी असेही कि जिथं अपवादाने दखल घेतली (उदाहरणार्थ सुजाता चित्रपट) गेली त्यांत केवळ एक बाजू दाखवली गेली ती अन्याय- अत्याचारांची नी त्याबाबत फारतर केवळ सहानुभूतीची नी गांधीवादी प्रतिसादाची....! 

जात वास्तव , जातीभेद , अस्पृश्यता , अन्याय - अत्याचार हें जसं ह्या भूमीतलं भीषण वास्तव आहें , त्याच बरोबर ह्या सर्व विषमता ,अन्याय - अत्याचारग्रस्तांनी हें निमूटपणे सहन केलं नसून त्याचा सतत प्रतिकार केला आहे , त्याविरोधात त्या- त्या काळात शक्य असलेल्या मार्गानी प्रतिरोध उभा केला आहें. चोखोबा , तुकाराम सारख्या संतांच्या पासून तर बिरसा मुंडा, शिवराय , फुले , शाहू ,पेरियार 

नी आंबेडकर ह्यांच्या पर्यंत आणि पुढंही सत्यशोधक , आंबेडकरी , अब्राम्हणी , स्त्रीवादी चळवळींनी  प्रतिरोध नी समर्थ पर्यायाची मशाल सतत धगधगत ठेवली.

परंतु इथल्या एकूणच ब्राम्हणी वर्चस्वाखालील कला क्षेत्राची हें सगळं समजून घेण्याची लायकी नी गुणवंत्ताच नव्हती नी नाहीं. किंबहुना असंही म्हणता येईल कि इथल्या वर्ण-वर्ग- जाति व स्त्री दास्याची नोंद नं घेणं हें इथल्या ब्राम्हणशाहीचं स्वतःचें  हितसंबंध सुरक्षीत ठेवणारं ' पॉलिटिक्स ' होतं नी आहें.

काला सारखा चित्रपट , सैराट , नी जय भीम ह्या चित्रपटांनी उभ्या केलेल्या झंझावाताने इथल्या प्रस्थापितांच्या हितसंबंधांना सुरक्षित ठेवणाऱ्या कला व सांस्कृतिक राजकारणाला जबरदस्त सुरुंग लावलाय. 

इथला स्त्रीवादी, सत्यशोधक ,आंबेडकरी,

आदिवासी व डावा  प्रवाह  हा समांतर प्रवाह नसून तोच इथला 

' मुख्य , खरा नी अस्सल ' प्रवाह आहे , तोच क्रांतिकारक प्रवाह आहे व तें केवळ कला , चित्रपट ह्यापुरता मर्यादित नसून तें एकूणच भारतीय समाजाच्या मुक्तिचं राजकारण आहें. 

 ' जय भीम ' एक चित्रपट नसून तो एक सांस्कृतिक प्रतिरोध व स्त्री- शुद्रातिशुद्र ,आदिवासी व शोषित समूहाचं मूलगामी राजकारण आहे. 

🔲 डॉ. संजय दाभाडे ( Sanjay Dabhade) , पुणें , 9823529505

    sanjayaadim@gmail.com